Selasa, 27 Mei 2025

Soal Latihan Bahasa Sunda

 

TRY OUT BAHASA SUNDA

1.     Tengetan istilah : (1) Sajak, (2) Imaji, (3) Amanat, (4) Gaya Basa, (5) Wanda, (6) Jejer. Nu Kaasup kana adegan lahir nyaeta ...

a.     1,2,3 dan 4

b.     1,2,4 dan 5

c.     1,2,5 dan 6

d.     2,3,4 dan 5

e.     3,4,5 dan 6

2.     Sasaruan sora dina hiji sajak disebut ...

a.     Purwakanti

b.     Guru lagu

c.     Guru Wilangan

d.     Engang

e.     Padalisan

3.     Nu dimaksud nada jeung suasan dina sajak nyaeta …

a.     Gagasan poko anu rek ditepikeun ku panyajak ka nu maca

b.     Sikep panyajak ka nu maca

c.     Hal-hal anu ngajiwaan eusi pajak

d.     Pesen panyajak anu karasa ku nu maca sajak

e.     Deskripsi tempat dina sajak

4.     Salah sahiji Teknik maca sajak nyaeta….

a.     Teu kudu ngagunakeun intonasi

b.     Macana Tarik

c.     Artikulasi kudu bener

d.     Meureumkeun mata

e.     Lengeun ranggah ka luhur

5.     Unsur pangwangun sajak anu mibanda harti pesen panyajak anu karasa kunu maca sajak disebut….

a.     Rasa

b.     Suasana

c.     Jejer

d.     Amanat

e.     Wangun

6.     Nu kaasup tokoh Sajak Sunda di handap ieu nyaeta….

a.     Godi Suwarna

b.     Rita Tila

c.     Doel Sumbang

d.     Nano S

e.     Mang Koko

7.     Aksara sora dina aksara sunda nyaeta ....

a.     a, i,o,o,ka,ja,ma,ga

b.     Ka,ga,nga,ca,ja

c.     a,i,u,e,o,eu

d.     ya,ra,la,wa,sa

e.     Ha,na,ca,ra,ka,da

8.     Nu kaasup wanda sajak dina sastra Sunda nyaeta ...

a.     Sajak Epik

b.     Sajak Lirih

c.     Sajak Lakon

d.     Sajak epik dan lirik

e.     Sajak Horor

9.     Sajak Jante Arkidam teh karya ...

a.     Ami Raksanagara

b.     Godi Suwarna

c.     Apip Mustofa

d.     Ajip Rosidi

e.     Eddi D. Iskandar

10.  Aksara Sunda dibaca

a.     Ha

b.     Ra

c.     Ka

d.     Ya

e.     ba

11.  Wangun karya sastra puisi bebas anu teu kauger ku katangtuan lobana pada padalisan,guru wilangan jeung guru lagu disebut….

a.     Paguneman

b.     Prosa

c.     Drama

d.     Sajak

e.     Kawih

12.  Ari dina jenisna (genrena) mah, sajak sarua jeung….

a.     Pupuh

b.     Dongeng

c.     Babad

d.     Kawih

e.     Pupuh, pupujian, mantra

13.  Akasara sunda dbaca

a.     Saya jajaka

b.     Saya balaka

c.     Saya cahaya

d.     Saya antara

e.     Saya naha

14.  Rasa jeung wirahma dina sajak kaasup kana….

a.     Unsur intrinsic

b.     Adegan Batin

c.     Adegan lahir

d.     Ciri Sajak

e.     Amanat

15.  Salah sahiji unsur sajak nyaeta….

a.     Jejer

b.     Latar

c.     Plot

d.     Palaku

e.     Watek

16.  Sajak nu eusina ngalalakonkeun hiji tokoh disebut….

a.     Sajak lirik

b.     Sajak Epik

c.     Sajak lakon

d.     Sajak sampeuran

e.     Sajak campuran

17.  Pangarang sunda anu munggaran gelarna sajak dina taun 1946-an teh nyaeta….

a.     Kis WS

b.     Wahyu Wibisana

c.     Godi Suwarna

d.     Abdullah Mustofa

e.     Sayudi

18.  Sajak kagolong kana karya sastra wangun….

a.     Sastra buhun

b.     Sampakan

c.     Lancaran

d.     Bebas

e.     Ugeran

19.  “JAJAKA NGALALANA” jika tulis menggunakan aksara sunda adalah ...

20.  Dibaca

a.     Abdi keur maca

b.     Abdi murid sakola

c.     Abid keur nulis

d.     Abdi mios

e.     Abdi main dingdong

21.  Rarangken PANGHULU dina aksara sunda gunana pikeun .....

a.     Ngarobah sora a jadi o

b.     Ngarobah sora a jadi u

c.     Ngarobah sora a jadi i

d.     Ngarobah sora a dan e

e.     Ngaroboah sora a jadi eu

22.  Rarangken anu ditulis sajajar dina aksara sunda nyaeta..

a.     Panglayar

b.     Panolong

c.     Panyecek

d.     Panghulu

e.     Pamepet

23.  Aksara sunda dirarangkenan panyuku dibacana ...

a.     Buku

b.     Kuku

c.     Lulu

d.     Dudu

e.     kutu

 

24.  dibaca

a.     ngeplak

b.     geplak

c.     seblak

d.     jeblag

e.     jeplak

25.  dibaca

a.     praja

b.     mabra

c.     Indra

d.     Samudra

e.     krana

26.  diaca

a.     atah

b.     gabah

c.     abah

d.     asah

e.     arah

27.  Kecap TAMAHA ditulis make aksaran sunda

28.  dibaca

a.     Siki

b.     Hiji

c.     Kiri

d.     mimiti

e.     ciri

29.  dibaca

a.     Kokoro

b.     Soto

c.     Koko

d.     Jodo

e.     boboko

30.  dibaca

a.     Sabar

b.     Dahar

c.     Kasar

d.     Sasar

e.     pasar

31.  Biasana sajak mah ditulis dina wangun ungkara atawa basa….

a.     Denotatif

b.     Transitif

c.     Instransitif

d.     Konotatif

e.     Deskriptif

32.  Sajak ditulisna rupa-rupa, mangrupa unsur ….

a.     Wangun Sajak

b.     Pilihan Kecap

c.     Citraan

d.     Gaya Basa

e.     Purwakanti

33.  Nu dimaksud citraan atawa imaji nyaeta ….

a.     pangaruh kecap ka nu maca sajak

b.     padeukeutna sora kecap boh di awal, di tengah, atawa di tungtung

c.     kecap-kecap anu dipaké ku panyajakna

d.     ditulisna béda-béda

e.     ngabalukarkeun ayana harti konotatif

34.  Nu dimaksun Purwakanti dina sajak nyaeta ....

a.     pangaruh kecap ka nu maca sajak

b.     padeukeutna sora kecap boh di awal, di tengah, atawa di tungtung

c.     kecap-kecap anu dipaké ku panyajakna

d.     ditulisna béda-béda

e.     ngabalukarkeun ayana harti konotatif

35.  Gagasan poko anu rék ditepikeun ku panyajak ka nu maca kaasup unsur ..

a.     Jejer

b.     rasa

c.     Wirahma

d.     Amanat

e.     Watek

36.  Pesen panyajak anu karasa ku nu maca sajak kaasup kana unsur ...

a.     Jejer

b.     rasa

c.     Wirahma

d.     Amanat

e.     Watek

Janté Arkidam
Karya: Ajip Rosidi

Panonna beureum siki saga
Lengeunna seukeut lalancip gobang
Niplasan badan palapah gedang
Arkidam, Janté Arkidam

Di pangaduan di kalangan ronggeng
Ngan hiji jagoan
Arkidam, Janté Arkidam

37. Sajak di luhur mangrupa contok sajak

a.     Epik

b.     Lirik

c.     Lancaran

d.     Sampeuran

e.     ugeran

Do’a
(haturan Pa Oto Iskandar Di Nata)
Karya: Apip Mustopa

jungjunan
pangnangkeupkeun éta nyawa
nu indit taya nu nanya
taya tapakna di dunya

38.  Sajak di luhur mangrupa contok sajak

a.     Epik

b.     Lirik

c.     Lancaran

d.     Sampeuran

e.     ugeran

39.  Harti anu teu langsung nuduhkeun barang anu dimaksudna, tapi ngandung rasa atawa tafsiran kana barang séjén disebutna ....

a.     Konotatif

b.     Denotatip

c.     Persuasive

d.     Akomodatif

e.     formatif

40.  Dihandap ieu kaliman anu ngandung harti konotafif nyaeta ...

a.     Mun dagang hayang maju, kudu bisa ngala leuwihna

b.     Mang Usman keur mancing lauk di balong.

c.     Mang Odang keur ngala jambu di buruan

d.     Balik ti sakola, Néng Yumna nincak leutah

e.     Ceu yati keur masak di dapur

 

Minggu, 25 Mei 2025

IPAS Tindakan Ekonomi

TINDAKAN EKONOMI

Tindakan ekonomi merujuk pada langkah-langkah atau kebijakan yang diambil oleh pemerintah, lembaga keuangan, atau individu untuk mencapai tujuan-tujuan ekonomi tertentu. Tindakan ekonomi ini dapat dilakukan di tingkat makro (ekonomi nasional atau global) atau mikro (individu atau perusahaan).

Beberapa contoh tindakan ekonomi yang umum meliputi:

1. Kebijakan fiskal: Tindakan pemerintah yang terkait dengan pengeluaran dan penerimaan fiskal, seperti perubahan dalam pajak, pengeluaran publik, dan defisit anggaran. Peningkatan pengeluaran pemerintah atau penurunan pajak dapat digunakan untuk mendorong pertumbuhan ekonomi dalam situasi tertentu.

2. Regulasi pasar: Pemerintah sering kali mengeluarkan peraturan dan kebijakan untuk mengawasi dan mengontrol kegiatan pasar, termasuk menghindari monopoli dan melindungi konsumen. Tujuannya adalah untuk menciptakan lingkungan yang adil dan berfungsi dengan baik bagi seluruh peserta pasar.

3. Kebijakan perdagangan: Tindakan-tindakan untuk mengatur hubungan perdagangan antara negara-negara, termasuk pengenaan tarif, kuota, atau perjanjian perdagangan internasional untuk melindungi industri dalam negeri atau mendorong ekspor.

4. Stimulus ekonomi: Langkah-langkah yang diambil untuk meningkatkan permintaan dan pertumbuhan ekonomi dalam situasi resesi atau ketidakseimbangan ekonomi. Ini bisa berupa paket stimulus fiskal atau moneter untuk merangsang aktivitas ekonomi.

5. Kebijakan ketenagakerjaan: Tindakan-tindakan yang diambil untuk mengatasi masalah pengangguran atau meningkatkan keterampilan angkatan kerja, seperti program pelatihan atau subsidi upah.

6. Investasi infrastruktur: Peningkatan investasi dalam proyek-proyek infrastruktur seperti jalan, jembatan, bandara, atau sarana transportasi lainnya, yang bertujuan meningkatkan produktivitas dan pertumbuhan ekonomi.

Tindakan ekonomi ini dapat sangat berpengaruh terhadap kinerja ekonomi suatu negara atau wilayah, dan para pengambil kebijakan harus mempertimbangkan dampak jangka pendek dan jangka panjang dari setiap langkah yang diambil. Selain itu, tindakan ekonomi juga dapat

berbeda-beda tergantung pada kondisi ekonomi yang sedang dihadapi.

2. MOTIF EKONOMI

Motif ekonomi merujuk pada alasan atau dorongan di balik perilaku ekonomi seseorang atau kelompok dalam mengambil keputusan ekonomi. Motif ekonomi mencoba untuk menjelaskan mengapa orang melakukan tindakan ekonomi tertentu, seperti mengonsumsi barang atau jasa, berinvestasi, menabung, atau berusaha mencari keuntungan.

Beberapa motif ekonomi umum yang sering diidentifikasi termasuk:

1. Motif Konsumsi: Dorongan untuk mengonsumsi barang dan jasa untuk memenuhi kebutuhan dan keinginan pribadi atau kelompok.

2. Motif Investasi: Niat untuk berinvestasi dalam aset atau proyek tertentu dengan harapan mendapatkan keuntungan di masa depan.

3. Motif Keuntungan: Motivasi untuk mencari laba atau keuntungan finansial dalam berbagai kegiatan ekonomi, seperti bisnis atau perdagangan.

4. Motif Produksi: Dorongan untuk memproduksi barang atau jasa untuk memenuhi permintaan pasar atau untuk mencapai tujuan bisnis tertentu.

5. Motif Tabungan: Niat untuk menyisihkan sebagian pendapatan saat ini untuk digunakan di masa depan, biasanya untuk keperluan darurat atau investasi jangka panjang.

6. Motif Kebutuhan Dasar: Motivasi untuk memenuhi kebutuhan dasar manusia, seperti makanan, pakaian, tempat tinggal, dan layanan kesehatan.

7. Motif Keamanan: Niat untuk mencari stabilitas ekonomi dan keamanan finansial, seperti asuransi dan diversifikasi portofolio investasi.

8. Motif Efisiensi: Dorongan untuk mengoptimalkan penggunaan sumber daya dan menghindari pemborosan dalam kegiatan ekonomi.

9. Motif Pertumbuhan dan Pengembangan: Niat untuk mencari peluang pertumbuhan ekonomi dan pengembangan potensi bisnis atau individu.


10. Motif Kesejahteraan Sosial: Motivasi untuk meningkatkan kesejahteraan masyarakat atau kelompok sosial tertentu melalui kegiatan ekonomi yang berkontribusi pada kesejahteraan umum.

Penting untuk diingat bahwa setiap individu atau kelompok dapat memiliki kombinasi motif ekonomi yang berbeda dalam mengambil keputusan ekonomi. Selain itu, motif ekonomi bisa dipengaruhi oleh faktor sosial, budaya, dan lingkungan di sekitar mereka.


3. PRINSIP EKONOMI

Prinsip ekonomi adalah seperangkat aturan dan konsep dasar yang menjadi dasar dalam studi ekonomi. Prinsip ini membantu memahami bagaimana ekonomi beroperasi, bagaimana masyarakat mengalokasikan sumber daya yang terbatas, serta bagaimana keputusan ekonomi dibuat oleh individu, rumah tangga, dan perusahaan. Ada beberapa prinsip ekonomi utama yang sering kali menjadi dasar pembahasan dalam bidang ekonomi:

1. Pilihan yang Terbatas: Sumber daya yang tersedia dalam masyarakat selalu terbatas, sedangkan kebutuhan dan keinginan manusia bersifat tidak terbatas. Oleh karena itu, masyarakat harus membuat pilihan dalam menggunakan sumber daya tersebut untuk memenuhi kebutuhan

dan keinginan yang paling penting.

2. Biaya Kesempatan: Biaya kesempatan adalah nilai dari alternatif terbaik yang harus dikorbankan ketika membuat keputusan untuk memilih satu pilihan tertentu. Misalnya, jika seseorang memilih untuk bekerja lebih banyak, biaya kesempatan adalah waktu luang yang harus dikorbankan.

3. Pertukaran: Pertukaran atau perdagangan terjadi ketika dua pihak atau lebih saling menukar barang atau jasa. Pertukaran ini dilakukan karena adanya keuntungan yang diharapkan oleh setiap pihak yang terlibat.

4. Manfaat Marjinal yang Berkurang: Prinsip ini menyatakan bahwa setiap tambahan unit yang dikonsumsi dari suatu barang atau jasa akan memberikan manfaat marjinal yang semakin berkurang bagi konsumen. Dalam kata lain, semakin banyak barang yang dikonsumsi, semakin sedikit manfaat tambahan yang diperoleh dari konsumsi tambahan tersebut.

5. Insentif: Insetif adalah faktor yang mendorong atau mempengaruhi seseorang untuk bertindak atau mengambil keputusan tertentu. Insetif dapat bersifat positif (hadiah atau manfaat) atau negatif (hukuman atau kerugian).

6. Efisiensi: Prinsip efisiensi mengacu pada penggunaan sumber daya yang efisien untuk mencapai tujuan tertentu. Ketika sumber daya digunakan dengan cara yang efisien, masyarakat dapat menghasilkan lebih banyak barang dan jasa dengan biaya yang lebih rendah.

7. Permintaan dan Penawaran: Prinsip ini mencerminkan interaksi antara pembeli dan penjual dalam pasar. Permintaan adalah keinginan dan kemampuan konsumen untuk membeli suatu barang atau jasa, sedangkan penawaran adalah jumlah barang atau jasa yang tersedia di pasar. Harga suatu barang atau jasa ditentukan oleh interaksi antara permintaan dan penawaran.

8. Keuntungan: Keuntungan adalah selisih antara pendapatan dan biaya dalam berproduksi atau berbisnis. Prinsip keuntungan menjadi motivasi bagi perusahaan untuk terus berproduksi dan menghasilkan barang dan jasa.

A. Kegiatan Ekonomi

Pelatihan Produksi dalam Sebuah Pabrik 

Kegiatan ekonomi merujuk pada berbagai aktivitas yang melibatkan produksi, distribusi, dan konsumsi barang dan jasa dalam suatu masyarakat. Kegiatan ekonomi dapat terjadi pada tingkat individu, rumah tangga, perusahaan, dan bahkan tingkat nasional atau global. Beberapa bentuk kegiatan ekonomi utama meliputi:

1. Produksi: Kegiatan produksi melibatkan transformasi sumber daya alam, tenaga kerja, dan modal menjadi barang dan jasa yang memenuhi kebutuhan dan keinginan manusia. Ini melibatkan proses manufaktur, pertanian, pertambangan, dan sektor industri lainnya.

2. Distribusi: Distribusi melibatkan pergerakan barang dan jasa dari produsen ke konsumen. Ini mencakup kegiatan seperti transportasi, logistik, distribusi grosir, dan ritel.

3. Konsumsi: Konsumsi adalah proses ketika individu atau rumah tangga menggunakan barang dan jasa untuk memenuhi kebutuhan dan keinginan mereka. Aktivitas ini dapat berupa konsumsi makanan, pakaian, kendaraan, hiburan, dan sebagainya.

4. Investasi: Investasi melibatkan penggunaan dana untuk membeli aset yang diharapkan menghasilkan keuntungan di masa depan. Jenis investasi dapat mencakup investasi dalam saham, obligasi, real estat, atau bahkan investasi dalam pendidikan dan keterampilan.

5. Pemerintahan dan Layanan: Kegiatan ekonomi juga melibatkan pemerintahan yang mengelola pendapatan, belanja, serta menyediakan layanan publik seperti kesehatan, pendidikan, infrastruktur, dan keamanan.

6. Layanan Perbankan 

7. Perdagangan Internasional: Perdagangan internasional melibatkan pertukaran barang dan jasa antara negara-negara. Ini melibatkan ekspor (penjualan barang ke luar negeri) dan impor (pembelian barang dari luar negeri).

Kegiatan ekonomi ini saling terkait dan membentuk sistem ekonomi yang kompleks. Dalam banyak kasus, pemerintah berperan dalam mengatur dan mengawasi kegiatan ekonomi untuk mencapai tujuan seperti pertumbuhan ekonomi, stabilitas harga, dan kesejahteraan masyarakat.


B. Pelaku Ekonomi

Pelaku ekonomi merujuk pada individu, kelompok, atau entitas yang terlibat dalam kegiatan ekonomi, baik dalam skala kecil maupun besar. Dalam perekonomian, terdapat empat kelompok utama pelaku ekonomi yang berperan dalam proses produksi, distribusi, dan konsumsi barang dan jasa. Keempat pelaku ekonomi tersebut adalah:

1. Rumah Tangga (Households): Merupakan konsumen yang menyediakan tenaga kerja dan modal untuk berpartisipasi dalam aktivitas ekonomi. Rumah tangga memperoleh pendapatan melalui gaji, upah, dan penghasilan lainnya, serta menggunakan pendapatan tersebut untuk membeli barang dan jasa.

2. Perusahaan (Firms): Merupakan entitas bisnis yang beroperasi untuk memproduksi barang dan jasa. Perusahaan menggunakan faktor produksi, seperti tenaga kerja, modal, dan teknologi, untuk menciptakan barang dan jasa yang dijual kepada rumah tangga atau pelaku ekonomi lainnya.

3. Pemerintah (Government): Pemerintah adalah pelaku ekonomi yang berperan dalam mengatur dan mengawasi aktivitas ekonomi, mengumpulkan pajak, menyediakan layanan publik, dan menciptakan kebijakan ekonomi untuk mengatur kegiatan ekonomi secara keseluruhan.

4. Dunia Luar (Rest of the World): Merupakan semua pelaku ekonomi dari negara-negara lain dengan interaksi perdagangan internasional. Ini melibatkan ekspor (barang dan jasa yang dijual ke luar negeri) dan impor (barang dan jasa yang dibeli dari luar negeri).

Setiap pelaku ekonomi saling berinteraksi dalam perekonomian untuk mencapai tujuan-tujuan mereka. Rumah tangga ingin memenuhi kebutuhan dan keinginan mereka melalui konsumsi barang dan jasa. Perusahaan berusaha untuk mendapatkan keuntungan dengan menjual barang dan jasa yang diproduksi. Pemerintah berusaha menciptakan stabilitas ekonomi dan kesejahteraan masyarakat. Sedangkan, interaksi dengan dunia luar mempengaruhi perdagangan dan pertukaran internasional. Keseimbangan dan interaksi antara pelaku ekonomi ini membentuk dasar dari kegiatan ekonomi suatu negara atau wilayah.


 TUGAS 

1. Jelaskan Pengertian dari
   a. Prinsip Ekonomi
   b. Motif Ekonomi
   c. Kelangkaan
   d.  Inflasi


Selasa, 06 Mei 2025

Materi Sajak Sunda Bagian 3

 

WANDA SAJAK EPIK JEUNG LIRIK

a. Sajak Épik
Sajak épik téh sajak anu sifatna ngalalakonkeun, ngadadarkeun, atawa nyaritakeun. Ku lantaran kitu, sajak épik mah biasana panjang. Ku lantaran sifatna ngalalakon, dina sajak épik mah bakal kanyahoan saha tokohna, naon ketakna, jeung kumaha pamustunganana.

Sangkan meunang gambaran, ieu di handap aya sajak épik nu judulna “Janté Arkidam” karya Ajip Rosidi. Janté Arkidam téh salasaurang tokoh jawara anu beunghar ku rupa-rupa ajian jeung kasaktian.

Janté Arkidam
Karya: Ajip Rosidi

Panonna beureum siki saga
Lengeunna seukeut lalancip gobang
Niplasan badan palapah gedang
Arkidam, Janté Arkidam

Di pangaduan di kalangan ronggeng
Ngan hiji jagoan
Arkidam, Janté Arkidam

Ti peuting angkeub ku mendung
Janté raja alam peteng Matek aji panarawangan
Manjing ka liang sasoroting sinar
Jaruji beusi pak gadé milang ku ramona

Ngagisik hayang sidik
Janté mencrong mantri pulisi:
“Ki Mantri, tindakan andika léléwa bikang ngabokong jalma keur tibra!”

Arkidam ditalikung leungeun dua
Sorot matana ngentab seuneuan
Samemeh beak poe kahiji
Jante minggat nitih cahya
Kalauar ti panjara

Samemeh cuntuk peuting kahiji
Mantri pulisi nyungseb di dasar walungan
Teu nyawaan

b. Sajak Lirik
Béda jeung sajak épik anu ngalalakon, sajak lirik mah henteu ngalalakon. Contona:

Do’a
(haturan Pa Oto Iskandar Di Nata)
Karya: Apip Mustopa

jungjunan
pangnangkeupkeun éta nyawa
nu indit taya nu nanya
taya tapakna di dunya

angin
pangusikkeun sapangeusi buana
yén aya sinatria nu perlaya
di wewengkon langit Sunda
bulan
baturan éta nyawa nu ditundung
di tempat baktina taya nu daék ngajungjung

hé panonpoé
geura awurkeun panas nu ngaduruk sagala
sangkan ieu dada
sakumna nyawa Sunda
nyaho boga pahlawan digjaya

Tutugan Gunung Agung 21 Juni 1958

4. HARTI KONOTATIF JEUNG DENOTATIF

Dina sajak sok kapanggih aya kecap-kecap konotatif (kiasan). Ari harti konotatif téh nyaéta harti anu teu langsung nuduhkeun barang anu dimaksudna, tapi ngandung rasa atawa tafsiran kana barang séjén. Upamana waé kecap dicangcang dina kalimah (1) jeung (2), najan kecapna sarua tapi mibanda harti anu béda. Kecap dicangcang dina kalimah (1), maksudna téh geus tunangan atawa geus aya mu nanyaan/neundetan omong Sabalikna, ari kecap dicangcang dina kalimah (2) mah mibanda harti sabenerna, nalian beuheung domba kana tangkal. Harti sabenerna atawa saujratna disebut harti dénotatif (saujratna). Ari harti dénotatif téh harti anu langsung nuduhkeun barang nu dimaksudna.

Sangkan hidep leuwih paham perkara harti konotatif jeung dénotatif, titénan kalimah ieu di handap!

  1. (a) Pulisi keur mancing bangsat sangkan kaluar ti panyumputanana.
    (b) Mang Usman keur mancing lauk di balong.
  2. (a) Baheula mah keur miskin ngajénan, ari geus beunghar kalah nincak.
    (b) Balik ti sakola, Néng Yumna nincak tai kuda.
  3. (a) Mun dagang hayang maju, kudu bisa ngala leuwihna.
    (b) Mang Odang keur ngala jambu di buruan.

5. NGADEKLAMASIKEUN SAJAK

Maca sajak jeung déklamasi sajak téh aya bédana. Dina maca sajak, sajak dipidangkeun ku cara dibaca tur maké téks. Ari dina déklamasi, sajak dipidangkeun ku cara ditalar tanpa maké téks. Déklamasi ilaharna dibarengan ku pasang peta, gerak, jsté.

Bandung
Karya: Eddy D. Iskandar

Mun seug nataan jalan
Dipati Ukur Sulanjana Ranggamaléla
Wastukancana Siliwangi Pajajaran
loba kénéh ngaran-ngaran karuhun
nu kalindih ku nu lian

Mun seug nataan papan reklame
China Town Pizza Hut Sukiyaki
McDonald Kentucky Hoka Hoka Bento
ngaran urang mah nyalingkir ka pipir-pipir

Mun seug nataan pangulinan taya tegal nu lega
taya alun-alun nu liuh
taya Cikapundung nu canémbrang hérang
taya jalan titincakan

Nu daratang sungkan mulang
pribumi milih ka sisi
geus sirna ciri nu matri

sawarga di tatar sunda
hejo lembok ngarangrangan
napsu ngaberung na jungkiring padumukan
enya gé aya nu mitineung lembur
ngan ukur lembur cicirén

Nyawang ka hareup
naha aya kénéh tatapakan
mun ngawujud jadi megacity?

Bandung 2004

Dicutat tina buku kumpulan sajak Surat keur Bandung (2006) kaca 24.

6. PARAFRASE SAJAK

Parafrase sok disebut parafrasa, nyaéta ngarobah wangun  karangan atawa nyaritakeun deui eusi  karangan kana wangun séjén. Upamana waé, sajak dicaritakeun deui kana wangun basa lancaran (prosa). Maksudna nyusun parafrase, sangkan leuwih paham kana naon maksud atawa harti anu dikandung tina hiji téks,

Aya sawatara padika dina nyusun parafrase sajak, di antarana waé:

a. Maca atawa ngaregepkeun anu maca sajak kalayan gemet;
b. Catetkeun kekecapan anu dianggap hésé, geus kitu paluruh harti jeung sinonimna;
c. Tulisakeun deui sajak anu dibaca atawa diregepkeun maké basa sorangan
d. Tepikeun deui hasil parafrase téh ku cara dibacakeun dihareupeun babaturan.

Dumasar kana carana, parafrase téh aya dua rupa, nyaéta:

1 Parafrase kauger, nyaéta ngarobah sajak kana basa lancaran ku cara nambahan atawa nyelapkeun kekecapan, nepi ka sajak téh kaharti eusi atawa maksudna. Sangkan leuwih jéntré, titénan parafrase kauger kana sajak nu judulna “Bandung” karya Eddy D. Iskandar ieu di handap. Sajak anu diparafrasekeun henteu kabéh, ngan dua pada. Dina parafrase, titénan kecap-kecap beunang nambahan anu nuliskeunana didéngdékeun.

Bandung

Karya: Eddy D. IskandarMun seug nataan jalan
Dipati Ukur Sulanjana Ranggamaléla
Wastukancana Siliwangi Pajajaran
loba kénéh ngaran-ngaran karuhun
nu kalindih ku nu lian

Mun seug nataan papan reklame
China Town Pizza Hut Sukiyaki
McDonald Kentucky Hoka Hoka Bento
ngaran urang mah nyalingkir ka pipir-pipir

Conto hasil parafrase kauger:

Bandung
Karya: Éddy D. Iskandar

Mun seug urang rék nataan jalan di Bandung, bakal manggihan jalan Dipati Ukur, Sulanjana, Ranggamaléla, Wastukancana, Siliwangi, Pajajaran, jeung loba kénéh jalan séjénna anu maké ngaran-ngaran karuhun nu kalindih ku ngaran-ngaran anyar jalan nu lian.

Kitu deui mun seug nataan papan réklameu, urang bakal nempo atawa maca aya China Town, Pizza Hut, Sukiyaki, McDonald, Kentucky, jeung Hoka Hoka Bento. Ngaran-ngaran résklamae anu make basa Sunda atawa makes ngaran urang mah nyalingkir kapipir-pipir, kaéléhkeun ku ngaran tina basa Asing.

2 Parafrase bébas, nyaéta ngarobah sajak kana basa lancaran maké kekecapan sorangan. Kecap-kecap anu aya dina sa jak aslina bisa dipaké bisa ogé henteu. Nu penting naon anu dicaritakeun henteu kaluar tina harti atawa maksud sajak nu aslina. Titénan cara nyusun parafrase bébas ieu di handap.

Sajak “Bandung” karya Éddy D. Iskandar téh eusina nyaritakeun ngeunaan kayaan dayeuh Bandung jaman ayeuna. Loba ngaran-ngaran jalan anu maké ngaran karuhun Sunda, saperti Dipati Ukur, Sulanjana, Ranggamaléla, Wastukancana, Siliwangi, jeung Pajajaran, ayeuna kaéléhkeun pamorna ku ngaran-ngaran jalan anyar. Kitu deui, toko-toko atawa restoran anu maké ngaran Sunda, ayeuna mah geus kaéléhkeun ku toko-toko atawa réstoran anu maké ngaran tina basa asing, kayaning China Town, Pizza Hut, Sukiyaki, McDonald, Kentucky, jeung Hoka Hoka Bento.

7. DRAMATISASI SASTRA

Dina sastra Sunda dramatisasi sastra téh kaasup barang anyar. Gelarna kakara dina taun 1970-an minangka pangaruh tina sastra deungeun. Wangun operét anu geus lila hirup dina sastra deungeun tuluy hirup dina sastra Indonésia, disebutna dramatisasi, anu harita mimiti dipopulérkeun ku Remy Sylado Spk. Jeung kelompok téater STB di Bandung. Ti dinya bisa jadi asal-mulana ieu wangun pagelaran, tuluy tatalépa sarta hirup dina sastra Sunda. Dina pertengahan taun 1970-an Yus Rusyana Spk. ánu ngadegkeun Liga Drama Bumi Siliwangi di kampus IKIP, milu mopulérkeun wangun dramatisasi. Harita kungsi dpagelarkeun “Wangsit Siliwangi” (Wahyu Wibisana), “Ngadagoan Si Jabang” (Yus Rusyana), jsb. Ti harita pagelaran dramatisasi teu kadéngé deui. Kakara aya deui dina taun 1992,anu dipagelarkeun ku Godi Suwarna dina Pesta Sastra Sunda taun harita.

Sawaréh deui mah nyebutna pagelaran sastra. Ari maksudna mah éta-éta kénéh, nyaéta karya sastra anu dipagelarkeun. Naon atuh bédana jeung drama, purna drama, drama swara atawa gending karesmén?

Tangtu matak saru ieu istilah téh kawantu sadapuran. Ngarah aya gambaran, urang téang heula babandinganana. Ti béh ditu kénéh dina sastra Sunda saenyana aya pagelaran anu ngaharib-harib kana dramatisasi téh nyaéta beluk (wawacan anu ditembangkeun). Bédana, dina beluk mah naskah anu dibaca ku juru ilo téh ukur ditembangkeun diaeu-aeu ku nu lianna, ari dina dramatisasi, naskah anu dibaca ku dalang (narator) téh tuluy dibarung ku peta atawa rigig para pamaén. Dina dramatisasi aya narator ti awal tug nepi ka pungkasan carita. Para pamaén nu ngarigig di panggung museur kana carita nu dibacakeun ku narator.

Wangun nu méh sarua jeung dramatisasi nyaéta purna drama, ngan leuwih panjang sarta salian ti unsur sastra jeung drama, dina purna drama mah diutamakeun unsur seni anu séjénna, nyaéta seni swara jeung seni tari. Béda deui jeung drama swara, nyaéta pagelaran drama anu pagunemanana dihaleuangkeun, méh sarua jeung gending karesmen ngan leuwih pondok

Dina taun 1992 dipagelarkeun dramatisasi “Jante Arkidam” (sajak Ajip Rosidi) ku Godi Suwarna. Ti harita mah wangun pagelaran dramatisasi téh beuki dipikawanoh ku balaréa, pangpangna sanggeus Asep Supriatna anu mingpin Teater 7 Damar mindeng nyieun pagelaran dramatisasi. Karya-karya anu kungsi dipagelarkeunana, di antarana waé: Angin Jalan jalan, Eyang Putri Ronggéngsari (carpon Aam Amilia), Walang Peteng (carpon Taufik Faturohman), Bagus Rangin (sajak Ajip Rosidi), Buah Limus Murag ku Angin (carpon Karna Yudibrata), Gusti! Gusti (carpon Godi Suwarna), Lemahcai Kulup (carpon Hadi AKS). Geus Surup Bulan Purnama (carpon Yous Hamdan).

Karya-karya anu dijieun pagelaran dramatisasi téh umumna karya-karya anu geus dimuat dina majalan, koran, atawa buku. tegesna geus kabaca ku balaréa. Nalika éta karya direka jadi naskah dramatisasi, ilaharna sok diraéh deui sarta diémbohan ku wangun séjén, upamana baé, naskah sajak diémbohan ku kawih atawa tembang, naskah carpon diémbohan ku sajak tembang, atawa pupujian, jsb. Ku cara kitu, hiji karya anu diangkat kana wangun dramatisasi sok mér tafsir anu béda, umumna suasana caritana jadi leuwih anteb lantaran geus dipasieup deui téa (Ahmad Hadi, 2004:47-48).

8. MUSIKALISASI SAJAK

Istilah “musikalisasi” asalna tina kecap musik, nyaéta nada atawa sora anu disusun kalawan ngéntép seureuh nepi ka ngandung wirahma, lagu, jeung kaharmoisan, pangpangna nu maké alat-alat nu bisa ngahasilkeun éta sora. Musikalisasi hartina hal ngajadikeun sipatna musik (Moeliono Spk., 1988:602).

Musikalisasi puisi atawa sajak umumna kagiatan midangkeun puisi atawa sajak jadi rumpaka lagu kalawan dibarengan ku musik. Palebah dieu, sajak téh dirobah jadi rumpaka lagu tur dibarengan ku musik.

Aya deui nu boga pamadegan yén musikalisasi puisi téh nyaéta midangkeun puisi (maca sajak atawa déklamasi) anu dibarengan ku latar musik. Dina konsép nu ieu mah, sajak tetep jadi sajak henteu jadi rumpaka lagu.

Tugas Mandiri !
Kerjakan di Buku Tulis atau langsung pada bagian komentar !

  1. Naon anu disebut sajak téh? Kumaha patalina jeung istilah puisi dina sastra batur sabangku! Indonésia?

  2. Kumaha kamekaran sajak dina sastra Sunda?

  3. Naon anu disebut struktur (adegan; unsur) sajak téh? Cing tataan naon wae unsur pangwangun sajak!

  4. Naon anu disebut harti konotatif jeung dénotatif dina sajak?

  5. Saha waé pangarang sajak Sunda anu sajak-sajakna geus dikumpulkeun jadi buku?
    Cing tataan naon judul bukuna, iraha dipedalkeunana jeung saha pa medal (penerbitna)?

  6. Naon bedana sajak epik jeung sajak lirik

Materi Sajak Sunda Bagian 1

 MATERI SAJAK SUNDA

1. PERKARA SAJAK

Naon ari puisi? Dina sastra Indonésia, nu disebut puisi téh sarua hartina jeung sajak dina sastra Sunda. Ari dina sastra Sunda, puisi téh hartina lega pisan, ngawengku sababaraha jenis karya sastra, kaasup sajak, mangrupa bagian tina puisi. Leuwih jelasna, nu dimaksud puisi dina sastra Sunda nyaéta wanda  karangan anu rakitanana biasana mah pinuh ku wirahma, kauger ku wangunna jeung ku diksina; lain dina ungkara kalimah cara dina basa sapopoé atawa cara wangun prosa. Puisi Sunda téh réa rupana, aya nu kagolong puisi heubeul (buhun, tradisional) jeung aya anu kagolong kana puisi anyar. Puisi heubeul aya anu ngawujud carita, naratif (carita pantun, wawacan). Aya anu henteu ngawujud carita rupa-rupa puisi mantra (jangjawokan, singlar, jampé, asihan), sisindiran (rarakitan, paparikan, wawangsalan), kakawihan (barudak), sa’ir (pupujian), pupuh (dangding, guguritan). Ari anu kaasup puisi anyar nyaéta sajak.

Sajak nyaéta salasahiji karya sastra Sunda anu direka dina wangun basa ugeran (puisi). Sanajan ditulis dina wangun ugeran, tétéla sajak mah teu pati kauger ku patokan-patokan jumlah engang saban padalisan jeung jumlah padalisan dina saban pada saperti dina pupuh atawa sisindiran.

Dumasar kana asal-usulna, sajak téh mangrupa karya sampeuran anu jolna tina sastra deungeun, nyaéta pangaruh tina sastra Éropa. Éta karya téh asup tur jadi banda sastra Sunda ti mimiti kira-kira taun 1946, nyaéta nalika para pangarang Sunda, hususna pangarang ngora, mimiti kasengsrem tur mikaresep ngaréka basa dina wangun sajak. Pangarang Sunda anu naratas gelarna sajak nyaéta Kis WS.

Sabada ditaratas ku Kis WS, sajak Sunda terus mekar nepi ka kiwari. Lian ti réa sajak anu dimuat dina majalah jeung koran basa Sunda, saperti Manglé, Cupumanik, Galura, jeung Koran Sunda, ogé réa karya anu geus dibukukeun mangrupa antologi. Sababaraha judul buku kumpulan sajak Sunda jeung pangarangna, di antarana: Lalaki di Tegal Pati karya Sayudi (1963), Janté Arkidam karya Ajip Rosidi (1967), Tepung di Bandung karya Rahmat M. Sas. Karana, Wasiat Konglomérat karya Taufik Faturohman, Lalaki Langit karya Juniarso Ridwan Jagat Alit karya Godi Suwarna, Maung Bayangan karya Etti R.S., Jamparing Hariring karya Dédy Windyagiri, Aya Naon di Cinaon karya Wahyu Wibisana, Kidang Kawisaya karya Rétty Isnéndés, Katiga  karangan Yayat Hendayana (1957), Gondwa karangan Etty RS (1987), Jiwalupat karangan Godi Suwarna (2007), jeung réa-réa deui.

2. UNSUR-UNSUR SAJAK

Sajak téh mangrupa ungkara pikiran, rasa, jeung gagasan pangarang, nu ditepikeun pikeun ngagambarkeun hiji pasualan Eta pasualan téh asalna bisa tina kanyataan kahirupan sapopoé, bisa ogé ukur réka cipta pangarang sabada ngaliwatan proses imajinasi jeung kontemplasi, anu satuluyna dijanggelékkeun dina wangun rakitan basa anu éndah.

Biasana sajak mah ditulis dina wangun ungkara konotatif (kiasan). Ku kituna sajak mah aya kalana hésé dipikahartina, lantaran ari ungkara konotatif mah loba silib jeung siloka. Beda jeung harti dénotatif anu ngungkabkeun harti sajalantrahna. Tapi najan kitu, tetep we unggal sajak mibanda ma’na jeung amanat keur nu macana. Ku kituna, tangtu baé sajak teh mibanda unsur-unsur pangwangun anu ngadeudeul kana jenglengan rumpakana téa. Eta unsur-unsur téh di antarana:

a. Adegan Lahir

Nu dimaksud adegan lahir téh nyaéta unsur fisik sajak di sawang tina wangunna. Nu kaasup kana adegan lahir sajak, di antarana:

1) Wangun Sajak (Tipografi)
Sajak téh ditulisna béda-béda, upamana waé aya nu sapada, dua pada, jeung saterusna. Tina sapadana gé teu matok siga sisindiran atawa pupuhu, bébas kumaha panyajakna. Lian ti éta, naha huruf-hurufna maké aksara leutik atawa gede (kapital), ieu gé mangaruhan kana wanguna sajak.

2) Pilihan Kecap (Diksi)
Sajak nu alus téh gumantung kana kecap-kecap anu dipaké ku panyajakna. Biasana sok kapanggih kecap-kecap anu geus langka dipake (arhaik), tuluy dipaké nuliskeun sajak Upamana waé, kecap asih diganti jadi kecap duriat, atawa kecap sedih diganti jadi kecap tunggara.

3) Citraan (Imaji)
Citraan atawa imaji téh nyaéta pangaruh kecap ka nu maca sajak. Biasana mah aya patalina jeung naon anu karasa, katempo, jeung kadéngé ku nu maca tina kecap-kecap anu aya dina sajak. Citraan dina sajak sifatna bisa citraan swara (auditif), citraan panempo (visual), jeung citraan pangragap (taktil). Sajak nu alus téh taya lian sajak anu bisa ngabalukarkeun nu macana téh milu ngarasakeun kana naon anu ditepikeun dina éta sajak.

4) Gaya Basa (Figurati
Gaya basa dina sajak téh bisa ngabalukarkeun ayana harti konotatif. Gaya basa dina sajak bisa nimbulkeun harti nu beunghar kana eusi sajak. Sajak téh jadi psimatis, hartina bisa mibanda harti anu mundel, jero, tur loba. Dina basa Sunda aya sawatara gaya basa, upamana mijalna, ngasor, kadalon, rarahulan, jsté.

5) Purwakanti
Purwakanti nyaéta padeukeutna sora kecap boh di awal, di tengah, atawa di tungtung ungkara kalimah. Nilik kana perenahna, purwakanti téh bisa ngaréndéng dina sakalimah atawa sapadalisan, bisa ogé ngaruntuy dina antar padalisan. Ku lantaran kitu, purwakanti téh aya nu ngajajar (purwakanti rantayan), anu ngaruntuy purwakanti runtuyan), atawa gabungan boh rantayan boh runtuyan

Titénan deui rumpaka kawih ieu di handap!

Hejo pagunungan paul lautan
Taya kamarasan ngan katugenahan
Hejo pagumungan paul lautan
Taya katengtrenan ngan ancaman

Sajak di luhur téh jumlahna sapada (bait). Sapadana diwangun ku opat padalisan (jajaran). Dina sajak di luhur, aya sora-sora anu sarua di unggal padalisan. Dina padalisan kahiji jeung kadua, nu sarua téh sora [a]. Dina padalisan katilu jeung kaopat, nu sarua téh sora [i]. Sora-sora nu sarua dina sajak kitu téh disebutna purwakanti. Cindekna nu disebut purwakanti téh nyaéta padeukeutna atawa saruana sora kecap dina ungkara kalimah.

Nilik perenahna, purwakanti téh aya dua. Saruana atawa padeukeutna sora kecap nu ngajajar ka gigir dina sapadalisan disebut purwakanti rantayan, Contona sajak di luhur. Ari sarua atawa padeukeutna sora kecap nu ngaruntuy ka handap tur biasana aya ditungtung ungkara padalisan mah disebutna purwakanti runtuyan.

b. Adegan Batin

Adegan batin sajak mah teu katémbong langsung, tapi kudu diteuleuman atawa dirarasakeun. Carana bisa dibaca sababaraha balikan atawa disungsi kumaha eusi atawa maksudna.

1) Jejer (sense)
Jejer téh poko pikiran anu aya dina sajak. Jejer atawa téma téh gagasan poko anu rék ditepikeun ku panyajak ka nu maca. Téma dina sajak rupa-rupa, aya téma kaagamaan, kamanusaan, cinta ka lemah cai, jsté. Upamana waé sajak “Tanah Sunda” di luhur téh nyaritakeun kaayaan tanah Sunda anu keur harénghéng. Jadi bisa dicindekkeun témana téh ngeunaan cinta ka lemah cai (sarakan).

2) Rasa (feeling)
Rasa téh ngajiwaan eusi sajak. Rasa dina sajak bisa kapanggih sabada dibaca. Naha dibacana téh digorowokeun, digalantangkeun, dihariringkeun atawa dilenyepan dina jero haté. Sajak “Tanah Sunda” upamana, moal kapanggih rasa eusina mun dibacana ukur dina jero haté. Sabalikna baris kapanggih tur karasa kumaha keueungna, mun macana digorowokkeun atawa digalantangkeun

3) Wirahma (tone)
Nada téh sikep panyajak ka nu maca. Tina sikep panyajak ngabalukarkeun ayana suasana nu karasa ku nu maca. Geura tiétnan pada sempalan sajak “Tanah Sunda” ieu di handap:

Héjo pagunungan paul lautan
Taya kamarasan ngan katugenahan
Héjo pagunungan paul lautan
Taya katengtreman ngan ancaman

Dumasar pada sajak di luhut, katangén sikep panyajak téh hayang ngabejaan ka nu maca yén najan tanah Sunda éndah, tapi tetep henteu tengtrem tur loba ancaman Tina sikep éta turang salaku nu maca bisa ngarasa keueung jeung manghanjakalkeun ku kaayaan kitu.

4) Amanat (intention)
Amanat téh pesen panyajak anu karasa ku nu maca sajak. Tapi najan kitu, amanat dina hiji sajak ditangtukeunana téh gumantung nu maca. Hartina urang dibéré kabébasan pikeun nangtukeun amanat tina hiji sajak.

Tugas 2 Bahasa Sunda

  Tugas 2 Bahasa Sunda Cari Informasi Tentang 1.     Kerajaan Salakanagara dan daftar nama Rajanya 2.     Kerajaan Tarumagara dan dafta...